Kamienica pod Blachą - Rynek Główny 29

Jedna kamienica, wiele epok. Zobacz, jak zmieniała się Pod Blachą i dlaczego jej historia wciąż przyciąga uwagę. Ten charakterystyczny budynek przy Rynku Głównym 29 od wieków jest świadkiem miejskich przemian, a w jego murach zapisano losy dawnych mieszczan, rzemieślników i kupców. Poznaj opowieść o miejscu, które mimo upływu czasu nie przestaje fascynować.

Przez wieki jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów tej krakowskiej kamienicy był jej wysoki dach, pokryty miedzianą blachą, który często pojawiał się na dawnych panoramach miasta. To właśnie od tego charakterystycznego dachu pochodzi jej nazwa – „Pod Blachą”, czasem również „Pod Miedzią”.

 

Historia budynku sięga średniowiecza. Wtedy kamienica należała do wpływowych mieszczan i kupców, między innymi Mikołaja Koźliny i Jerzego Schulkrafta. Pod koniec XVI wieku trafiła w ręce Marcina Fihausera, zięcia Schulkrafta, a następnie jego synów: Marcina młodszego i Konrada. Ten ostatni, Konrad Fihauser, kierował kopalnią srebra i ołowiu w Olkuszu, co przyniosło mu znaczny majątek. To właśnie on postanowił przebudować kamienicę i pokryć jej dach kosztowną miedzianą blachą. Niestety, podczas potopu szwedzkiego budynek został poważnie zdewastowany. Prawdopodobnie właśnie wtedy zniknęło z dachu cenne miedziane pokrycie.

Kluczowe zmiany w wyglądzie kamienicy nastąpiły w drugiej połowie XIX wieku. Właścicielem był wtedy hrabia Franciszek Ksawery Milieski, krakowski mieszczanin i właściciel majątku ziemskiego w Wysocicach, który dorobił się fortuny na handlu zbożem. Najpierw prace nad przebudową prowadził Filip Pokutyński, a kilka lat później projekt powierzono wybitnemu architektowi z Wiednia – Theophilowi von Hansenowi. Był on jednym z najważniejszych twórców neoklasycyzmu i neobaroku w Europie Środkowej. To on nadał kamienicy formę, którą mimo późniejszych drobnych zmian możemy podziwiać do dziś.

Kamienica pozostawała własnością rodziny Milieskich aż do wybuchu II wojny światowej. W tym czasie jej parter i główne kondygnacje wynajmowano rozmaitym podmiotom handlowym i edukacyjnym, co sprawiało, że budynek tętnił codziennym ruchem. W oficynie natomiast mieszkali ludzie zatrudnieni w okolicznych zakładach, między innymi krawczynie, ceglarze, introligatorzy, służące i pomocnicy handlowi.

 

Kamienica jako ośrodek edukacji

Pod koniec XIX wieku w kamienicy mieścił się Prywatny Zakład Naukowy założony przez Jana Babireckiego – pedagoga, popularyzatora wiedzy historycznej i autora map historycznych Polski. Placówka łączyła tradycyjne kształcenie z nowoczesnym podejściem do wychowania młodzieży. W ogłoszeniu zamieszczonym w 1895 roku na łamach „Nowej Reformy” zakład zapowiadał, że „obok kształcenia umysłu nie zaniedba (...) i kształcenia fizycznego młodzieży; i w tym celu zaprowadzi dla niej obowiązkowe nauki gimnastyki, wycieczki tudzież zabawy i gry gimnastyczne”. Była to więc szkoła, która stawiała nie tylko na wiedzę, lecz także na zdrowie i rozwój fizyczny uczniów – co w tamtym czasie wcale nie było jeszcze standardem.

Po śmierci Jana Babireckiego, na początku XX wieku, w kamienicy zaczęło działać Ognisko Nauczycielskie . Była to instytucja o wyraźnie edukacyjnym charakterze: organizowano tu odczyty poświęcone wychowaniu dzieci i młodzieży, działała czytelnia pism oraz biblioteka pedagogiczna. Ognisko organizowało także wyjazdy krajoznawcze i zagraniczne.

 

W połowie lat 20. XX wieku przy Rynku Głównym 29 działało także Zjednoczenie Kobiet Żydowskich. Przy tej organizacji funkcjonował tak zwany Uniwersytet Ludowy, który oferował przede wszystkim kursy pedagogiczne dla wychowawczyń domowych. Prowadzono tam również pośrednictwo pracy, wspierając kobiety w zdobywaniu zatrudnienia i kwalifikacji zawodowych.

W połowie lat 30. XX wieku kamienica była również siedzibą Korporacji Dorożkarzy Krakowskich. Organizacja ta zrzeszała dorożkarzy pracujących na terenie miasta.

 

Kamienica jako przestrzeń handlu i usług

W kamienicy Pod Blachą handel trwał nieprzerwanie od dziesięcioleci. Choć trudno dziś prześledzić wszystkie sklepy, punkty usługowe i działalności, jakie mieściły się tu na przestrzeni lat, to wiele z nich pozostawiło po sobie ślady, czy to w prasie, czy na dawnych zdjęciach.

Na początku XX wieku w kamienicy działał Zakład Rękawiczniczy prowadzony przez Franciszka Lubańskiego. Był on ojcem Zofii Stryjeńskiej – jednej z najwybitniejszych polskich artystek dwudziestolecia międzywojennego, malarki, graficzki i scenografki. Po kilku latach zakład został przeniesiony do pobliskiej kamienicy przy ulicy św. Anny 2, i to właśnie ten adres najczęściej pojawia się w późniejszych publikacjach poświęconych rodzinie Lubańskich.

 

Pomieszczenie po Lubańskim około 1906 r. przejął krawiec pochodzący z Bochni — Wojciech Stachowicz. Prowadził tu zakład specjalizujący się w krawiectwie męskim, ze szczególnym nastawieniem na szycie mundurów.

 

W tym samym czasie, po drugiej stronie budynku, działał kantor wymiany walut „Pfau i Raschkopf”. Funkcjonował jednak krótko, bo już w 1915 roku jego miejsce zajął sklep kuśnierza Wojciecha Sznajdrowicza, znanego z nagradzanych wyrobów prezentowanych na wystawach krajowych. Prowadził filię również w Zakopanem. Po jego śmierci w 1922 roku działalność przejęła żona, Marta Sznajdrowicz, która zachowała nazwę sklepu “W. Sznajdrowicz - Magazyn Futer”.

 

Po upływie około dekady miejsce sklepu kuśnierskiego zajęła filia masarni „Aleksander Grabowski i Synowie”. Ich pierwszy, główny sklep działał przy ul. Szewskiej 16, a kolejne punkty były rozsiane po całym mieście. Filia przy Rynku Głównym 29 funkcjonowała aż do końca II wojny światowej i po śmierci Aleksandra biznes prowadził jego syn Stefan.

 

Z kolei miejsce zakładu krawieckiego zajęły w kolejnych latach usługi fryzjerskie pod nazwą „Uroda”. W ogłoszeniach akcentowano nowoczesny, „komfortowy” charakter salonu. Co ciekawe, oferta była kierowana zarówno do pań, jak i panów, było to rozwiązanie dość nietypowe w tamtym czasie, gdy większość zakładów specjalizowała się wyłącznie w jednej grupie klientów.

 

Wraz z nadejściem II wojny światowej sklep Grabowskiego, który działał już wtedy jako sklep o profilu mięsnym i rybnym, został przekształcony w punkt przeznaczony wyłącznie dla Niemców, oznaczony „Nur für Deutsche”. W tym samym czasie miejsce zakładu fryzjerskiego zajęła filia austriackiej sieci gastronomicznej „Julius Meinl A.G.”, także funkcjonująca pod tym samym oznaczeniem.

Po drugiej wojnie światowej sklep Grabowskiego został upaństwowiony i działał pod nazwą „Centrala Rybna - Aloza”. W witrynie ustawiono duże akwarium z żywymi rybami, które wielu dzisiejszych mieszkanek i mieszkańców Krakowa wciąż pamięta. W 1979 roku otwarto tu drink bar „Vis-à-vis”, nazywany potocznie „Zwisem”, który to szybko stał się jednym z ulubionych miejsc spotkań krakowskiej bohemy i istnieje do dziś. Przy wejściu do baru znajduje się pomnik Piotra Skrzyneckiego, twórcy i kierownika artystycznego Piwnicy pod Baranami, a także reżysera, scenarzysty i konferansjera tego kabaretu. Autorką rzeźby jest Krystyna Borkowska-Niemojewska, we współpracy z Łukaszem Niemojewskim.

Miejsce dawnego sklepu austriackiego zajęła placówka gastronomiczna PPS „Społem”, a od 1991 roku do dziś funkcjonuje tam posterunek policji.

W 2019 roku, podczas prac konserwatorskich, odkryto, że ściany sieni pokryte są malowidłami imitującymi kamienne ciosy. Na sklepieniu odsłonięto dekorację w stylu pompejańskim, z fantastycznymi półpostaciami wśród roślinnych ornamentów. W 2020 roku zarówno te malowidła, jak i dekoracja sklepienia zostały częściowo odtworzone.

Obecnie w kamienicy, obok wymienionych wcześniej lokali, działa także galeria i sklep z antykami należący do znanego i cenionego kolekcjonera Marka Sosenki.

Kamienica Pod Blachą nadal łączy funkcje handlowe, kulturalne i usługowe tak jak przez ostatnie stulecia.

Artykuł autorstwa Lany Dadu - „Dawny Kraków”

Bibliografia:

1. Adresarz-informator oraz przewodnik po Krakowie. Kraków: Magistrat Miasta Krakowa, 1933. Dostęp: jbc.bj.uj.edu.pl
2. Gumowski Jan, Stołeczne Królewskie Miasto Kraków w połowie XVII wieku. Na podstawie dostarczonych dokumentów, planów dotychczas opracowanych, monografii, zabytków, historii miasta Krakowa i objaśnień dr. Adama Chmiela, dyrektora Archiwum Aktów Dawnych Miasta Krakowa. Kraków, 1934. Dostęp: polona.pl.
3. Józefa Czecha Kalendarz Krakowski na rok… (różne roczniki). Kraków: Drukarnia Józefa Czecha. Dostęp: mbc.malopolska.pl
4. Komorowski Waldemar, Sudacka Aldona, Rynek Główny w Krakowie. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2008.
5. Kozioł Andrzej, Transatlantyk Vis-à-vis albo Zwis, czyli historia krakowska. Kraków: Vis-à-vis Etiuda – Wydawnictwo, 2024.
6. Mikulski Stefan, Wielka Księga Adresowa Stoł. Król. Miasta Krakowa i Król. Woln. Miasta Podgórza. Kraków: Wydawnictwo Stefana Mikulskiego, 1908, 1912. Dostęp: jbc.bj.uj.edu.pl
7. Spis ludności miasta Krakowa za lata 1880–1921. Archiwum Narodowe w Krakowie.
   
   Narodowe Archiwum Cyfrowe, zbiory fotograficzne dotyczące Krakowa.

Czasopisma i prasa:

– „Nowiny”
– „Nowa Reforma”
– „Czas”
– „Nasz Dziennik”
– „Naprzód”
– „Echo Krakowa”

 

Zdjęcia kamienicy w Narodowym Archiwum Cyfrowym:

1931 r.

1933 r.

1935 r.

1937 r.

1943 r.